Duygusal Kaçınma Nedir? Pozitif Psikoterapiyle Duygusal Kaçınmayı Anlamak

Duygular, hayatımızın vazgeçilmez bir parçasıdır. Bizi yönlendirir, kararlarımızı şekillendirir ve çevremizle bağ kurmamızı sağlar. Peki bazen neden duygularımızdan kaçarız? Neden öfke, korku, üzüntü gibi duyguları yaşamak yerine bastırmayı tercih ederiz?

Bu yazıda duygusal kaçınma kavramını, nedenlerini ve en sık kaçınılan duyguları (öfke, korku, çaresizlik, yalnızlık, üzüntü) Pozitif Psikoterapi'nin yargılamayan, denge odaklı bakış açısıyla ele alacağız.

Duygusal Kaçınma Nedir?

Duygular, tüm canlılarda karmaşık ve uyum sağlayıcı bir işleve sahiptir (Lazarus, 1991; Zajonc, 1980). Duygular sayesinde yargılarımız ve davranışlarımız şekillenir. Her insan kendisinin ve diğerlerinin duygularını anlama gereksinimi duyar.

Duygusal kaçınma, kişinin rahatsız edici bulduğu duyguları yaşamaktan ve başkalarının duygularını anlamaya çalışmaktan kaçınmasıdır (Maio & Esses, 2001). Çocukluktan kalma bir alışkanlık olan "kötü şeyleri görmezden gelme" sıklıkla karşılaşılan bir durumdur. Ancak geçmişte yaşadığımız kötü deneyimleri ve onlar hakkında ne hissettiğimizi görmezden gelmek, durumu daha iyi hale getirmez. Tam tersine, bir şeylerin yanlış olduğunu kabul etmeyi ne kadar ertelersek, o kadar kötüleşir.

Duygusal kaçınma en çok öfke, korku, çaresizlik, yalnızlık ve üzüntü gibi duygularda görülür. Örneğin yeme bozukluklarıyla mücadele eden kişiler, kendilerini "daha iyi hissetmek" ve zor duygularla başa çıkmak için bilinçdışı bir çabayla yeme davranışlarına yönelirler. Burada olan şey, duygulardan kaçınılması ve sistematik olarak reddedilmesidir.

Duygusal Kaçınmanın Nedenleri

Duygusal yaklaşma ve duygusal kaçınma, anılarımız ve yaşadıklarımızla şekillenir. İnsanlar çoğunlukla duygusal olarak yaklaşmaya, kaçınmaktan daha fazla güdülenirler. Çünkü yaklaşma güdüsü içsel olarak daha fazla doyum sağlar (Schwarz, 1990).

Peki neden kaçınırız?

• Sosyal öğrenmeler: Hangi duyguları ortaya koyup hangilerini bastırmamız gerektiğini öğreniriz (King, 1998; Kring & Gordon, 1998). Örneğin kadınlar üzüntü ve kedere yaklaşırken, erkekler bu duygulardan kaçınmayı öğrenebilir.
• Rahatsız edici bulma: Eğer kişi bir duyguyu rahatsız edici bulursa, o duyguyu yaşamaktan ve başkalarının duygularını anlamaya çalışmaktan kaçınır (Maio & Esses, 2001).
• Duyguları üretici görmeme: İnsanlar duyguları kendilerine katkı sağlayacak, olumlu etkileri olan bir durum olarak görmezlerse duygulara yaklaşmaktan kaçınabilirler (Mehmet Uçar, 2011).

Öfke: Kısa Süreli Delilik mi, Koruyucu mu?

Seneca, öfkeyi duyguların en berbatı, çılgını olarak görmüş ve "kısa süreli delilik" olarak tanımlamıştır. 20. yüzyılla birlikte dikkatler öfkeden kaçınmaya değil, bastırılmış öfkenin dışa vurulmasına yönelmiştir.

Öfkenin kötü şeylere yol açabileceği gibi iyi yönleri de vardır: Kas gerginliğini azaltır, korku ve değersizlik gibi ağır duyguları kontrol etmemizi sağlar. Öfkenin ilk işaretlerini gördüğümüzde direnmek ve durumu mantıklı bir şekilde değerlendirmek için egzersizler yapmak faydalı olabilir. Önemli olan öfkeden kaçmak değil, öfkenin hangi duyguları bastırdığını bulmaktır.

Pozitif Psikoterapi'de Öfke

PPT'ye göre öfke genellikle başarı alanındaki aşırı yüklenme veya ilişkiler alanındaki engellenme ile ilişkilidir. Öfke, aslında bir "denge sinyalidir": Bir ihtiyacımız karşılanmıyor, bir sınırımız ihlal ediliyor ya da bir değerimize tehdit geliyor olabilir.

Korku: Hayat Kurtarıcı mı, Düşman mı?

Korku duygusu diğer duyguların temeli, "hayat kurtarıcı" olarak görülebilir. Charles Darwin'e göre evrimleşme, türümüzün devamlılığını korumak için korkudan doğan tepkilerle gerçekleşmiştir. Ancak en çok korktuğumuz ve kaçındığımız şey de korkunun kendisi olmaktadır.

Korku bizim dostumuz olabilecekken düşmanımız da olabilir; bu korkunun nereden kaynaklandığı ile alakalıdır. Bizi koruyabileceği gibi mantıklı düşüncelerimizi de yoldan çıkarabilir. Toplum olarak birbirimize korkuyu öğretmekteyiz. Riskleri azaltmaya çalışırken, sürekli verilen uyarılar sayesinde gerginliğimiz artmaktadır.

Pozitif Psikoterapi'de Korku

PPT'ye göre korku, beden alanı (fiziksel güvenlik) ve anlam alanı (gelecek belirsizliği) ile yakından ilişkilidir. Sağlıklı korku bizi korur, ancak aşırı korku hayatı felç eder. Amaç korkuyu tamamen yok etmek değil, onunla işbirliği yapmayı öğrenmektir.

Çaresizlik: İki Uç Arasında Sıkışmak

Çaresizlik, birine, kendinize veya bir duruma katlanmaya daha fazla dayanamadığımız ama gidemediğimiz noktada ortaya çıkar. İki uç arasında bir uçtan diğerine gitmemize neden olur. Bu, içimizi tüketen, kemiren bir işkenceye dönüşebilir.

Albert Camus'ya göre çaresizlik, hayatta bir anlam bulma ümidini kaybetmektir. Bu hem acı verici hem de özgürleştiricidir, rahatlatıcıdır. İnsanları aynı zamanda hem dehşete hem de büyük mutluluğa sürükleyebilir.

Pozitif Psikoterapi'de Çaresizlik

PPT'ye göre çaresizlik, genellikle dört yaşam alanının tamamında bir denge kaybı yaşandığında ortaya çıkar. Kişi, başarı alanında tıkanmış, ilişkiler alanında destek görmüyor, beden alanında yorgun ve anlam alanında yol haritasını kaybetmiştir. İyileşme, bu dört alanda küçük adımlarla dengeyi yeniden kurmakla başlar.

Yalnızlık: Tercih mi, Salgın mı?

Yalnızlık tercih edilen bir durum olabilmektedir, ancak eskiden beri buna şüpheyle yaklaşılmaktadır. Bugün hâlâ uzak durulması gereken, keyifsiz bir duygu olarak bahsedilmekte ve kaçınılması gerektiğine inanılmaktadır.

21. yüzyılda siyasetçiler insanların yalnızlık tercihini bir "salgın" olarak görmektedir. Artan boşanma oranları, bilgisayar kullanımı, bencillik ve toplumsal kimlik eksikliği sebep gösterilmektedir. Dijital medya kullanımının artması, gençlerin yaşlılardan daha fazla yalnız kaldığını göstermektedir.

Farklı bir yalnızlık türü de "hikikomori"dir (içe kapanıklık). Sebepleri tam bilinmese de bu kişiler aile ve arkadaşlarıyla teması kesip tamamen içlerine kapanırlar.

Pozitif Psikoterapi'de Yalnızlık

PPT'ye göre yalnızlık, ilişkiler alanındaki en temel ihtiyaçların karşılanmadığını gösteren önemli bir sinyaldir. Sağlıklı yalnızlık (kendinle zaman geçirmek) ile patolojik yalnızlık (bağ kuramama) arasındaki farkı anlamak önemlidir.

Üzüntü: Kabullenmeye En Yakın Duygu

Üzüntü, kişileri suskunlaştırabilir veya ağlamasını sağlayabilir. Fakat nasıl dışa yansırsa yansıtılsın, üzüntü boyun eğmeye, kabullenmeye en yakın duygudur. Geri döndürülemez bir durumda, bir kayıpta üzüntü yaşanabilir.

Üzüntü kelimesi yatışma ve doygunluk kelimelerinden gelir. Üzüntünün nedenini bulmaya çalışmak ve onu yok etmeye çalışmak, üzüntünün kabullenilmesine engel olur. Üzgün hissettiğini söylemek konusunda kaygı yaşanabilir. Bu da üzüntünün bastırılmasına ve kişinin daha da kötüleşmesine yol açar.

Örneğin kayıp ve hayal kırıklığından sonra üzgün hissetmek normaldir. Kişi yeni duruma adapte olurken üzüntü duyabilir. Çünkü dinlenirken ve toparlanırken üzüntü kişiyi korur ve güç verir.

Pozitif Psikoterapi'de Üzüntü

PPT'ye göre üzüntü, kaybı işleme ve yeni dengeyi bulma sürecinin doğal bir parçasıdır. Üzüntüyü bastırmak değil, ona izin vermek ve ondan öğrenmek iyileşmenin anahtarıdır.

Pozitif Psikoterapi Duygusal Kaçınmaya Nasıl Bakar?

Pozitif Psikoterapi, duygusal kaçınmayı bir "hastalık" ya da "zayıflık" olarak görmez. Tam tersine, onu dört yaşam alanındaki dengesizliğin bir sonucu ve gelişmemiş duygusal kapasitelerin bir yansıması olarak ele alır.

Dört Yaşam Alanında Duygusal Kaçınma

• Beden alanı: Bastırılan duygular fiziksel semptomlara (baş ağrısı, sindirim sorunları, kas gerginliği) dönüşebilir.
• Başarı alanı: Kişi, duygularıyla yüzleşmek yerine işe, kariyere veya başka hedeflere aşırı odaklanabilir.
• İlişkiler alanı: Duygularını ifade edemeyen kişi, yakın ilişkilerde mesafe yaratabilir veya çatışmalardan kaçınabilir.
• Anlam alanı: Duygularını anlamlandıramayan kişi, hayatında bir anlam kaybı yaşayabilir.

İyileşme Süreci ve Pozitif Psikoterapi Önerileri

Duygusal kaçınmayla başa çıkmak ve duygularla daha sağlıklı bir ilişki kurmak mümkündür. Pozitif Psikoterapi şu adımları önerir:

• Fark etmek: Hangi duygulardan kaçındığınızı ve bunun size nelere mal olduğunu keşfetmek.
• Duygulara isim vermek: "Şu anda içimde öfke var", "Şu anda üzgünüm" diyebilmek.
• Duyguların bedendeki yansımasını fark etmek: Öfkelendiğimde omuzlarım geriliyor, üzüldüğümde göğsüm sıkışıyor gibi.
• Duyguları yargılamamak: Hiçbir duygu "yanlış" veya "kötü" değildir. Duygular sadece bilgidir.
• Küçük adımlarla duygulara yaklaşmak: Bir anda en zor duyguyla yüzleşmek zorunda değilsiniz. Küçük, güvenli adımlarla başlayın.
• Profesyonel destek almak: Özellikle travmatik deneyimler söz konusuysa, bir terapist eşliğinde duygularla çalışmak iyileşmeyi hızlandırır.

Sonuç

Duygusal kaçınma, hepimizin zaman zaman başvurduğu bir savunma mekanizmasıdır. Sorun kaçınmanın kendisinde değil, kronikleşmesinde ve hayatın diğer alanlarını olumsuz etkilemesindedir.

Pozitif Psikoterapi, duygusal kaçınmayı bir hastalık etiketi olarak değil, dengenin bozulduğuna dair bir sinyal olarak görür. Öfke, korku, çaresizlik, yalnızlık ve üzüntü; aslında bize bir şeyler anlatan içsel habercilerdir.

Eğer siz de duygularınızdan kaçtığınızı, onları bastırdığınızı veya görmezden geldiğinizi fark ediyorsanız, yalnız değilsiniz. Bu farkındalık, değişimin ilk adımıdır. Duygularınızla yeni bir ilişki kurmak mümkündür.

↑ Başa dön

---